Wat zichtbaar is, is zelden waar het begint
Vanmorgen keek ik naar mijn koffie. Niet omdat daar iets bijzonders mee was, maar omdat de verschillende lagen in het glas ineens opvallend zichtbaar waren.
Onderaan een lichte laag. Daarboven de koffie. Vervolgens een flinterdunne groene lijn van matcha. En bovenop een dikke laag schuim.
Vier lagen.
Het deed me denken aan wat ik vrijwel dagelijks bij Sensible Coaching zie. Want ook een mens laat zich gemakkelijk bekijken vanuit datgene wat het meest zichtbaar is. Gedrag. Woorden. Een reactie. Een probleem waarmee iemand binnenkomt.
Maar wat zichtbaar is, is lang niet altijd waar het begint.
We zijn gewend om bovenaan te beginnen
Wanneer iemand vastloopt, zoeken we vaak naar een verklaring. Waarom ben je zo moe? Waarom lukt het niet om grenzen aan te geven? Waarom stel je steeds uit? Waarom raak je zo snel geïrriteerd? Waarom weet je heel goed wat je zou moeten doen, maar lukt het toch niet?
Het zijn logische vragen.
Alleen beginnen ze vaak in de bovenste laag: het denken.
We praten, analyseren en proberen te begrijpen. En dat kan waardevol zijn. Maar een mens bestaat niet alleen uit gedachten. Onder het verhaal bevinden zich andere lagen die mede bepalen hoe iemand reageert.
Iemand kan bijvoorbeeld uitstekend uitleggen dat er geen reden is om gespannen te zijn, terwijl zijn ademhaling hoog blijft. Iemand kan zeggen dat een situatie hem niets doet, terwijl zijn lichaam verstijft zodra hij erover spreekt. Een ander weet precies dat zij vaker ‘nee’ zou moeten zeggen, maar hoort zichzelf opnieuw ‘ja’ zeggen voordat ze erover heeft kunnen nadenken.
Dat is geen gebrek aan inzicht.
Er gebeurt simpelweg meer dan alleen datgene waarvan we ons bewust zijn.
Vier lagen van dezelfde mens
Ik zie die vier lagen niet als vier afzonderlijke systemen. Ze beïnvloeden elkaar voortdurend.
De eerste laag is het lichaam.
Hier wordt veel zichtbaar voordat er woorden zijn. Ademhaling verandert. Spieren spannen zich aan. De hartslag versnelt. Iemand maakt zich kleiner of juist groter. De buik trekt samen. De voeten willen bewegen terwijl het hoofd zegt dat er niets aan de hand is.
Het lichaam redeneert niet eerst uitgebreid voordat het reageert.
Daarboven ligt het zenuwstelsel.
Ons systeem scant voortdurend de omgeving en reageert op signalen van veiligheid, onzekerheid en dreiging. Veel daarvan gebeurt automatisch. Eerdere ervaringen spelen daarin mee. Wat ooit hielp om met een situatie om te gaan, kan later opnieuw worden ingezet, ook wanneer de omstandigheden inmiddels anders zijn.
Dan komt voor mij een bijzonder interessante laag: de overgang tussen wat het systeem registreert en wat iemand vervolgens doet.
In mijn glas is dat het dunste laagje: de matcha.
Bij mensen is die laag soms nauwelijks zichtbaar.
Een adem die even wordt vastgezet. Een blik die weggaat. Een lach precies op het moment dat iets pijnlijk wordt. Plotseling sneller praten. Grapjes maken. Controle overnemen. Stilvallen. Onmiddellijk voor een ander gaan zorgen. Of zonder nadenken zeggen: “Geeft niet.”
Het zijn kleine momenten.
Maar juist daar kan een patroon zichtbaar worden.
Pas daarna komt het verhaal dat we erover vertellen.
“Ik ben nu eenmaal iemand die alles zelf doet.”
“Ik functioneer gewoon goed onder druk.”
“Ik vind het niet erg.”
“Ik ben nu eenmaal een pleaser.”
“Ik moet gewoon wat sterker worden.”
Dat verhaal kan volkomen oprecht zijn. Maar het is niet noodzakelijk het hele verhaal.
Het dunste laagje kan de meeste informatie bevatten
Dat is misschien wel wat mij het meest fascineert in mijn werk.
We zijn geneigd aandacht te geven aan wat groot en duidelijk zichtbaar is. Een burn-out. Angst. Boosheid. Terugtrekken. Conflicten. Niet meer naar school willen. Overbelasting. Problemen met grenzen.
Maar daarvoor zijn vaak al veel kleinere signalen geweest.
En die kleine signalen worden gemakkelijk gemist.
Niet alleen door de omgeving, maar ook door de persoon zelf.
Wie jarenlang gewend is zichzelf aan te passen, ervaart aanpassen op een gegeven moment niet meer als aanpassen. Wie voortdurend alert is, kan spanning als normaal gaan ervaren. Wie altijd doorgaat, merkt soms pas hoe moe hij is wanneer het doorgaan stopt.
Daarom vind ik dat dunne groene laagje in mijn koffie eigenlijk zo’n treffend beeld.
Het neemt nauwelijks ruimte in.
Maar het markeert een overgang.
En dan staat er een paard
Een paard kent het verhaal van de cliënt niet.
Het weet niet welke diagnose iemand eventueel heeft gekregen, wat er thuis is gebeurd, welke functie iemand bekleedt of welke verklaring iemand zelf voor zijn gedrag heeft.
Dat betekent niet dat een paard een diagnose stelt of precies zou ‘weten’ wat er in iemand speelt. Dat moeten we een paard ook niet toeschrijven.
Wat een paard wél doet, is reageren op wat er in het moment gebeurt: beweging, spanning, richting, afstand, timing, duidelijkheid en veranderingen in gedrag.
En daardoor kan iets interessants ontstaan.
Een cliënt vertelt dat hij rustig is, maar houdt ondertussen zijn adem vast.
Iemand zegt dat zij ruimte inneemt, maar wijkt iedere keer wanneer het paard dichterbij komt.
Een ander zegt dat hij geen behoefte heeft aan controle, maar begint onmiddellijk te sturen zodra het paard iets anders doet dan verwacht.
Niet omdat het paard het levensverhaal heeft doorgrond.
Maar omdat gedrag in het moment zichtbaar wordt.
En precies daar begint voor mij het werk.
Niet met de conclusie: dit betekent dus dat…
Maar met de vraag:
Wat gebeurde er zojuist?
Wat voelde je?
Wanneer veranderde er iets?
Wat deed jij vlak daarvoor?
Wat gebeurt er wanneer je dat eens niet doet?
Daarmee verschuift de aandacht van verklaren naar waarnemen.
Van alleen begrijpen naar ook ervaren.
Niet iedere laag hoeft weggehaald te worden
Er zit nog iets belangrijks in deze metafoor.
Coaching wordt soms benaderd alsof we laag voor laag moeten afpellen totdat uiteindelijk de ‘echte’ mens overblijft.
Zo kijk ik er niet naar.
Die lagen zijn niet per definitie verkeerd.
Controle kan iemand jarenlang geholpen hebben. Aanpassen kan ooit noodzakelijk zijn geweest. Hard werken kan veel hebben gebracht. Alertheid kan bescherming hebben geboden. Zelfs een patroon dat iemand vandaag belemmert, kan ooit een heel begrijpelijke functie hebben gehad.
De vraag is daarom niet alleen:
Waar komt dit vandaan?
Maar ook:
Heb je het vandaag nog nodig?
Dat is een wezenlijk verschil.
Want dan hoeft een mens niet gerepareerd te worden. Er ontstaat ruimte om te onderzoeken welke reactie nog passend is en welke automatisch is blijven bestaan.
Soms moeten we niet dieper graven, maar nauwkeuriger kijken
Misschien is dat uiteindelijk wat die vier lagen mij lieten zien.
Diepgang betekent niet automatisch dat we steeds verder in iemands verleden moeten zoeken.
Soms betekent diepgang dat we beter leren kijken naar wat er nu gebeurt.
Naar het lichaam onder de woorden.
Naar de automatische reactie onder het gedrag.
Naar dat kleine overgangsmoment waarin iemand nog bijna onbewust kiest voor het bekende patroon.
En naar het verhaal dat daar vervolgens bovenop komt.
Bij Sensible Coaching werken we daarom niet alleen met wat iemand vertelt. We kijken naar de mens als geheel en gebruiken het paard om zichtbaar te maken wat zich in het moment aandient.
Niet om betekenis voor iemand in te vullen.
Wel om iets zichtbaar en voelbaar te maken waar woorden alleen soms niet bij komen.
Want uiteindelijk is dat misschien de belangrijkste les van vier lagen in een simpel glas:
Wat het meest zichtbaar is, hoeft niet de kern te zijn.
En wat nauwelijks zichtbaar is, kan precies de laag zijn waar verandering begint.
Sensible Coaching – Wat een mens niet altijd zeggen kan…